گیلدیک

 

 

نام گیاه: نسترن کوهی, گل سرخ وحشی, گل سرخ بری , گل باغی یا گل باخی - گل محمدی

 نام محلی: در آذربایجان واردبیل: گیلدیک

در کردی: شیلانگ

نام علمی:Rosa canina L.

نام انگلیسی: Dog rose – pig rose

تیره: گل سرخ   Rosaceae

 

تاریخچهنسترن کوهی از گیاهان دارویی ارزشمندی است که مردم اکثر سرزمینها از میوه های این گیاه برای درمان بعضی از بیماریها استفاده می کنند. از میوه نسترن کوهی میوه بدون دانه و حتی از دانه آن به عنوان دارو یاد شده است.میوه این گیاه سرشار از ویتامین C است و سایر ویتامینها را نیز دارا می باشد و برای جبران کمبود ویتامینهای بدن استفاده می شود.

در برخی از کشورها از میوه های نسترن کوهی مربا یا مارمالاد تهیه می کنند مواد موثره این گیاه سبب کاهش اسید اوریک و معالجه ناراحتیهای ناشی از نقرس می گردد. از این مواد همچنین برای مداوای تورم کلیه و مجاری ادراری استفاده می شود. روغن دانه های نسترن کوهی در صنایع بهداشتی و آرایشی مورد استفاده فراوانی دارد. صرف نظر از خصوصیات دارویی این گیاه جنبه های زینتی آن در فضای سبز (بخصوص در مناطقی که از نظر شرایط آب و هوایی و خاکی از وضعیت خوبی برخوردار نیستند) در خور توجه بوده و حتی در اغلب اوقات به عنوان پایه برای رزهای زینتی مورد استفاده قرار می گیرد. این گیاه پراکنش زیادی در کشور دارد و حتی در بعضی نقاط به عنوان علف هرز در مزارع رشد می کند.

 

خصوصیات گیاهشناسی

اختصاصات ظاهری گونه

نسترن کوهی گیاهی درختچه ای و چند ساله است و بطور خودرو در مناطق خشک روی صخره ها و حتی در بوته زارها می روید. ارتفاع آن متفاوت و بسته به شرایط اقلیمی محل رویش 3 – 0.5 متر است. ساقه آن مستقیم و استوانه ای شکل است و انشعابات متعددی دارد که گیاه را پرپشت و استوانه ای شکل می سازد، ساقه ها پوشیده از خارهای خمیده یا قلابی شکل می باشد.

 

برگها مرکب شانه ای و دندانه داربوده, تعداد برگچه ها فرد و بین 5 تا 11 عدد است. برگچه ها روی دمبرگ مشترکی به طول 2-7 سانتی متر قرار می گیرند. هر برگچه صاف و کبود رنگ بوده , گاهی روی رگبرگ کمی کرک وجود دارد و در رگبرگهای پشت برگچه تارهای غده ای وجود دارد.برگچه ها دارای دندانه های اره ای نوک تیز کشیده رو به بالا می باشند.گلها معطر, به قطر 2-8 سانتی متر بوده و به دنبال یکدیگر بر روی ساقه ظاهر می شوند،دارای یک پایک صاف و کم و بیش خزی به طول 0.5-2.5 سانتی متر و گلبرگها سفید یا صورتی رنگ  هستند . کاسبرگها شانه ای پس از ریختن گلبرگها برگشته و معمولاً بعد از رسیدن میوه خزان کننده خامه بدون کرک یا دارای مقدار کمی کرک می باشد.

   

میوه آن  گرد یا تخم مرغی کوزه ای شکل , کشیده , صاف با رنگ قرمز روشن (در مرحله رسیدگی کامل به رنگ قرمز تیره مایل به قهوه ای) که سینورودون نام داردو دانه ها در داخل آن قرار دارد. پس از انجام عمل لقاح در گل، جدار برجستگی کوزه ای شکل ضخیم و قرمز رنگ شده ، مواد مختلف ذخیره می نماید و Cynorrhodon نامیده می شود. (نام Cynorrhodon به تفاوت به نهنج فرو رفته و کوزه ای شکل اطلاق می گردد). جدار داخلی قسمت کوزه ای شکل، دارای الیاف باریک، نازک و ابریشمی است و در آن فندقه های متعدد بیضوی زاویه دار و بسیار سخت جای دارد که میوه حقیقی گیاه هستند.

  

زمان گلدهی: اردیبهشت تا مهرالبته درننه کران(1,3,5,6,8)

 محل رویش و پراکندگی گیاه

این گیاه در بلوارها ، حاشیه جاده ها و در داخل پارکها کشت می شود.

پراکندگی آن در ایران: الموت، قزوین، ارتفاعات البرز، جنوب کشور، سهند، نیشابور کوه دنا، پل زنگوله، کندوان، دره کرج، نساء،لرستان، اراک، همدان ، گرگان ( مینودشت، بین نوده و شاهرود ، علی آباد، بین شاه پسند سابق و بجنورد، جنگل گلستان در ارتفاعات 1000 متری)، مازندران ، گیلان، آذربایجان( دره قطور، قاسملو)، کرمانشاه ، زنجان، اصفهان، بختیاری، فارس، کرمان، کردستان( خورخوره سقز، روستای بست از توابع فعلی دیواندره، سرشیو سقز، باخان از توابع مریوان، سلطان احمد در شهرستان مریوان، کوه نکروز از توابع سقز، اویهنگ و خواشت و رشنش ، پیر خضران، هشمیز و شیان از توابع سنندج ، چهل چشمه ، قصر شیرین و....)

 کشت و پرورش گیاه

نیازهای اکولوژیکی

این گیاه در سایه یا آفتاب می روید. خشکی را بخوبی تحمل می کند مناسب ترین خاک برای کشت نسترن کوهی خاکهایی با بافت متوسط و خاکهای سنگین حاوی مقادیر متوسطی مواد و عناصر غذایی است,  ولی در مجموع گیاهی مقاوم به شرایط نامساعد  است و در مناطقی که دارای محدودیت آب یا خاکهای غیر حاصلخیزی است نیز به خوبی رشد و نمو می کند.همچنین در خاک های سنگلاخی هم به خوبی رشد می کند.

جمع آوری محصول

زمان مناسب برای برداشت میوه هنگامی است که میوه ها سفت و به رنگ سرخ براق باشند. چنانچه میوه ها با سرما مواجه شوند یا این که میوه ها برای مدت بیشتری روی گیاه بمانند (با تأخیر برداشت شوند) قسمت گوشتی میوه نرم و به شکل خمیر در می آید. در این حالت میوه ها فاقد ویتامین C و فاقد ارزش دارویی هستند. برداشت میوه های نارس نیز مناسب نیست. زیرا این میوه ها مقادیر بسیار کمی ویتامین با خود دارند.

 پس از برداشت میوه ها را از قسمت طولی بریده و پس از خارج کردن دانه ها آنرا تمیز می کنند. در مقیاس وسیع کشت , خارج کردن دانه ها و تمییز کردن آنها با دست امکان پذیر نیست و باید از دستگاه های مناسبی استفاده کرد.میوه های تمیز شده را باید خشک و سپس به قطعات مناسبی تقسیم نمود.

میوه را پس ازچیدن و تمییز کردن روی پارچه ای که روی سبدی قرار دارد بریزید که در اثر جریان هوا خشک شود و یا از خشک کن الکتریکی در دمای 80 تا 90 درجه سانتی گراد استفاده کرد. در این حالت میوه ها رنگ طبیعی خود را حفظ کرده به رنگ سرخ مشاهده می شوند.استفاده از درجه حرارتهای پایین برای خشک کردن میوه ها مناسب نمی باشد.به طوریکه اگر در دمای 40-50 درجه سانتی گراد خشک شوند نه تنها در مزه آنها تأثیر سوئی می گذارد بلکه سبب تغییر رنگ میوه ها از سرخ به قهوه ای می شود.

بعضی از آنزیمها در میوه سبب تجزیه ویتامین های موجود در آن می شود, از این رو میوه ها را پس از برداشت باید به سرعت خشک کرد تا فرصتی به آنزیمها برای فعالیت داده نشود. رطوبت نامناسب سبب تسریع فعالیت آنزیمهای مذکور شده و ویتامینهای موجود در میوه رابه سرعت تجزیه می نمایند.

استفاده از وسایل فلزی (مانند مس و آهن) برای تمییز کردن , الک کردن و یا خشک کردن میوه ها مناسب نیست. زیرا فلزات نقش کاتالیزور را برای آنزیمها داشته و سببب تسریع فعالیت آنها و در نتیجه تجزیه آنزیمها می شوند و از خاصیت دارویی میوه ها به طور بارزی کاسته می شود. از این رو حتی الامکان از به کار بردن وسایل فلزی در جریان فرآیندهای پس از برداشت نسترن باید خودداری کرد.

منجمد کردن میوه ها (در دماهای زیر صفر) سبب محفوظ ماندن ویتامین c می شود. در صورتی که امکان استفاده از خشک کن نباشد توصیه می شود میوه های تمییز شده منجمد شوند. رطوبت مجاز در میوه های خشک شده 12% است . انبار کردن میوه های خشک شده برای مدت طولانی مطلوب نیست.زیرا نه تنها سبب تغییر رنگ می شود بلکه از کیفیت دارویی آنها نیز کاسته می شود. مقدار میوه 8 تا 10 تن در در هکتار است , نسبت میوه تازه به خشک2 به 1 است. (1,5,6,7)

قسمت های مورد استفاده

میوه تازه یا خشک شده, برگ و گل نسترن کوهی

زمان بهره برداری

زمان مناسب برای بهره برداری میوه هنگامی است که میوه ها سفت و به رنگ سرخ براق باشند.

ویژگیهای دارویی و درمانی

ترکیبات شیمیایی و اسانسهای گیاه

جدار گوشت دار این گیاه به عبارت دیگر قسمت گوشت دار جدار سینورودون دارای اسید سیتریک, اسید مالیک , اسید اسکوربیک به مقادیر 0.5-1.7 درصد , تانن ها, 30 درصد قند و موسیلاژ که برای از بین بردن سستی بدن و افزایش مقاومت بدن ( به خصوص در آنفلونزا) مصرف می شود و همچنین دارای کاروتن , مجموعه ویتامین های B و مقدار زیادی ویتامین C می باشد. دانه نسترن دارای ماده ای با اثر سمی و 8-10 درصد روغن است.

میزان ویتامین C گیاه متفاوت و بسته به شرایط اقلیمی محل رویش بین 0.3-1.5 درصد است.میوه همچنین حاوی فلاونوئید, اسانس, پکتین می باشد.(1,2,4)

فرآورده ها

دربعضی از کشورها از این گیاه در تهیه مربا و مارمالاد استفاده می شود.همچنین از نسترن کوهی داروهایی با نامهای ویروما و دیویروما تهیه و به بازار عرضه می شود.(1)

 خواص درمانی

گل نسترن ازنظرطب قدیم ایران گرم وخشک است:

قسمت گوشتدار و کوزه ای شکل به علت دارا بودن تانن - ویتامینC و موارد مختلف دیگر  اثر ضد اسکوربوت ,قابض و مدر دارد. از این جهت در رفع حالات اسهالی ,اختلاط خونی - انقباض غیر ارادی ماهیچه های معده , بیماری های ناشی از التهاب و ورم کلیه ها, دردهایی که به علت پیدایش سنگ کلیه عارض می شود به کار میرود.

۱) سرشارازویتامین Cمی باشد.در100گرم آن ۶۰۰میلی گرم (۶گرم)ویتامین Cوجود دارد درحالی که ۱۰۰گرم پرتقال فقط دارای ۵۰میلی گرم ویتامین Cاست بنابراین مقدارویتامین Cگل نسترن۱۲۰برابرپرتقال و 3 برابر لیموترش است.

۲) درمان کننده حبس البول است.

۳) بوی بد بدن را دفع می کند.آنهائی که عرق زیادمی کنندوبوی بد می گیرند باید تن خودرا بعدازحمام کردن بادم کرده گل وبرگ نسترن آبکشی کنند.

۴) آرام کننده اعصاب است.

۵) اسهال رابرطرف می کند, مخصوصاً در مسلولین.دم کرده آن راحتی می توان به کودکان برای رفع اسهال داد.

۶) خونریزی ازسینه رابندمی آورد.

۷) سنگ و ورم کلیه رارفع می کند.

۸) الیاف داخلی سای نورودون ضدانگل است مخصوصاًکرم اسکاریس راودراین موردباید0.5گرم آن رامخلوط باعسل خورد.

۹) اگردرادرارآلبومین وجود داشته باشدبرای برطرف کردن آن ازدم کرده این گیاه استفاده کنید.

۱۰) بی خوابی رابرطرف می کند.

۱۱) انقباض ماهیچه های معده رابرطرف می کند.

۱۲) سرعت جریان خون رادرپوست زیادکرده وباعث لطافت پوست می شود.

۱۳) دررفع غم وغصه مؤثراست.

۱۴) برای رفع طپش قلب ازدم کرده آن بنوشید.

۱۵) معده راتقویت می کند.

۱۶) مصونیت بدن رادر مقابل بیماریها بالا می برد.

۱۷) برای ترمیم شکستگی استخوان ورفع ورم مقعد ضمادی ازبرگ این گیاه درست کرده وروی قسمت شکستگی یاتورم قرار دهید.

18)چون گل نسترن شیرین است حشرات رابه خودجذب می کند, مخصوصاًحشره مخصوصی به نام سای نیپس Cynipsکه دراثر نیش زدن،برجستگی های کوچکی پوشیده ازتاروبه رنگ سبز مایل به قرمز درآن به وجودمی آوردکه به نام (به دگار)Bedegarمعروف است که خواص طبی مهمی دارد.مخصوصاًبرای بیماران مسلول تقویت کننده بوده ومانع عرق کردن می شود؛وهمچنین مقدارآلبومین درادرار راکم می کند.(به دگار)اثر آرام کننده اعصاب نیز دارد.

19)مواد موثره این گیاه سبب کاهش اسید اوریک و معالجه ناراحتیهای ناشی از نقرس می گردد. از این مواد همچنین برای مداوای تورم کلیه و مجاری ادراری استفاده می شود. روغن دانه های نسترن کوهی در صنایع بهداشتی و آرایشی مورد استفاده فراوانی دارد.

بر اثر مدر بودن نیز می توان از آن در موارد مختلف بدون اینکه عمل تحریک کننده بر روی مجاری ادرار داشته باشد, استفاده بعمل آورد.

جوشانده میوه مشروط بر آنکه 10 دقیقه بیشتر طول نکشد , به علت داشتن مقدار کافی ویتامین C در رفع عوارض ناشی از کمبود ویتامین C در بدن , اثر بسیار مفید ظاهر می کند.

تارهای داخل میوه( سینورودون) اگر بر روی پوست بدن کشیده شود ایجاد خارش شدید می کند. بررسیهای مختلف نشان داده است که مصرف تارهای مذکور به علت اثر تحریک کنندگی که دارد, چون باعث دفع کرم می شود از این جهت می توان از آن برای دفع آسکاریس ها در اطفال استفاده نمود.

دم کرده برگ و گل این گیاه جهت شستشوی زخمها و اولسرها , سوختگی ها و در درمان آنها بکار می رود.گلبرگها کمی قابض بوده و از این رو آن را به عنوان قابض و رنگ کننده و جهت تهیه اسانس گل سرخ و گلاب به کار می رود.

میوه این گیاه همچنین مقاومت بدن را دربرابر بیماریها و اپیدمی ها بالا می برد.میوه ها در عین حال فعالیت آنزیمی را تقویت نموده , تولید گلبولهای قرمز را تحریک کرده , برای درمان نقاهت مفید و با احساس سرما و لرز به خوبی مبارزه می کند.

جزایری چنین می نویسد: میوه نسترن دارای جوهر لیمو, ترشی سیب, قند انگور و جوهر مازو است و یک رزین و یک پکتین است.به علت داشتن مقدار زیاد ویتامین C مانند لیمو, کلم, گوجه فرنگی و تره دارای ارزش غذایی زیادی است.فقدان ویتامین C از فعالیت نسوج می کاهد و سبب عدم مقاومت در مقابل امراض عفونی می گردد و بدن انسان را سرد می نماید و انسان همیشه احساس خستگی می نماید.میوه نسترن , فعالیت ما را بیشتر می کند و قدرت مقاومت بدن را در مقابل امراض زیاد می کند و در مواقع قولنج, نفریت و سنگهای مثانه و تمام ناراحتی های مجاری ادرار آن را تجویز می کنند.(2,4,5,8)

 

نحوه و میزان مصرف

1.دم کرده: دم کرده 50 در 1000 میوه این گیاه به عنوان قابض و آرام کننده تجویز می شود. دم کرده گل نسترن نوشابه بسیار معطر و خوشمزه ای است که در اکثر
کلینیک های اروپایی مورد استفاده قرار میگیرند.

در میان مردم دنیا سوئیسیها بیش از همه به این نوشیدنی سرشار از
ویتامین C  اهمیت می دهند. برای فراهم کردن این نوشیدنی مسکن اعصاب کافی است چند دانه میوه گل نسترن را برای چند دقیقه دم کنید وسپس آن را به مصرف برسانید.در طی مدت کوتاهی به اثر معجزه آسای این دم کرده ی خوشرنگ و معطر پی می برید.

2.جوشانده میوه آن مشروط بر آنکه بیش از 10 دقیقه نجوشیده باشد به عنوان ضد اسکوربوت و به عنوان داروی رفع کمبود ویتامین C توصیه می شود و بکار می رود و برای آرامش اعصاب و رفع بیخوابی نیز استفاده می شود.

3.جوشانده 50 در 1000 آن که مدت زیادی جوشیده باشد بطوریکه مقدار آن به نصف حجم تقلیل یافته باشد به عنوان مدر و مقوی کلیه ها تجویز می شود

4. از گرد میوه آن به مقدار 0.5-0.6 گرم به عنوان ضد اسکوربوت مصرف می شود.

5. برای معالجه ورم چرکی کلیه ها و معالجه نفریت و آلبومین در ادرار 50 گرم میوه تازه گیاه را به مدت 2 ساعت در 1 لیتر آب سرد خیس کنید بعد آن را روی آتش قرار دهید تا 3 دقیقه بجوشد و سپس آن را دم کرده , صاف و شیرین نمائید  و به تدریج بنوشید, این جوشانده حبس البول , نرمی استخوان و کمبود ویتامین های بدن را نیز برطرف می کند.

۶- 50 گرم میوه آن را در 1 لیتر آب سرد بریزید و روی حرارت قرار دهید تا به جوش آید و 5 دقیقه بجوشد سپس آن را کنار بگذارید تا به مدت 10 دقیقه دم بکشد و آن را میل نمائید در درمان سنگ کلیه مفید است.

7. جوشانده این میوه بند آورنده خون(در ناراحتی لثه) بوده و درد دندان را کاهش می دهد.

8.تارهای درون میوه (قسمت کوزه ای شکل) به مقدار 0.30 گرم مخلوط در عسل جهت دفع کرم بکار می رود.

9.از میوه نسترن کوهی نوعی مارمالاد به روش زیر تهیه می شود:
مقداری میوه آن را که پس از فرا رسیدن نخستین سرما چیده شده باشد انتخاب کرده, محتویات درون آن یعنی دانه و تارهای آن را به دقت خارج می سازند و آنها را به قطعاتی تقسیم کرده و هم وزن آن قند اضافه می کنند و به خوبی له می نمایند به طوریکه بصورت مخلوط یکنواخت درآید , با این ترتیب چون در مارمالاد حاصل مقدار ویتامینها بطور کامل باقی می ماند, اثر درمانی موثرتری پس از مصرف آن ظاهر می گردد.

 10.مربای سای نورودون:ابتداباید سای نورودون را به خوبی تمیز کرده،پوست،الیاف داخلی ودانه هارااز آن خارج کنیدودرداخل ظرفی که سرکه داردبریزید وبهم بزنیدتا نرم شودسپس آن راکوبیده والک کنید،وقسمت صاف شده رابا۵/۱برابروزنش قندیاشکرمخلوط کرده وبپزیدتابه صورت خمیر یکنواختی درآید.

11.شربت نسترن:یک کیلوگرم سای نورودون رابا۲۵۰گرم نبات کوبیده یا شکرمخلوط کرده و۵/۱لیترنیزعرق نعناع به آن اضافه کنید ودرجای گرمی بگذارید بماند.البته هرروزآن راتکان دهید بعدازدوهفته آن راصاف کنید.مقدار مصرف آن یک فنجان سه بار درروز است.

12.عرق نسترن:یک چهارم لیوان ازعرق نسترن رابایک لیوان آب مخلوط کرده،سپس آن راشیرین کنید.ازاین شربت می توانیدچندلیوان درروز بنوشید.

(نام علمی: Nasturtium nasturtium-aquaticum, N. microphyllum) گیاهی دارویی از تیرهٔ شب‌بوها به ارتفاع ۱۰ تا ۶۰ سانتی متر با برگ‌های کوچک به رنگ سبز تیره و گل‌های خوشه‌ای کوچک سفید و ساقه‌های خزنده است که از نقاط مختلف آن ریشه‌های کوچک و سفید خارج می‌شود و معمولاً در کنار جوی‌ها و باتلاق‌ها می‌روید.این گیاه مقدار قابل توجهی آهن، کلسیم و اسید فولیک و کمی هم ویتامین‌های ث و آ دارد.

آهن قابل جذب آب‌تره از اسفناج هم بیشتر است و به همین جهت می‌تواند در بهبود کم‌خونی مؤثر باشد. کلسیم آن نیز بیشتر از شیر و ویتامین ث آن از پرتقال بیشتر است.

بولاغ اوتی

آب‌تره به صورت وحشی در بسیاری از نقاط آسیا و اروپا می‌روید و انسان‌ها از دوران باستان با آن آشنا بوده‌ و خاصیت‌های درمانی گوناگونی را به آن نسبت می‌دادند. این گیاه هم به خاطر این خاصیت‌های دارویی و هم مزهٔ تند خوش‌گوار آن مورد علاقهٔ بسیاری بوده است. کسنوفون فرماندهٔ جنگی و مورخ یونانی از سربازانش می‌خواسته برای تقویت نیروی خود آب‌تره بخورند. وی همچنین در کتاب کورش‌نامه خود در توضیح زندگی پارسیان در مراکز تربیتی آن‌ها به این نکته اشاره می‌کند که آب‌تره از غذاهای اصلی آنان بوده‌است. در مورد کودکان می‌نویسد؛ «غذای عمدهٔ آن‌ها نان و بولاغ اوتی است، که از خانه با خود می‌آورند و فنجانی دارند، که با آن از رودخانه آب می‌آشامند.»^[۴] و در مورد نوجوانان؛ «غذای دیگر این نوجوانان، جز آنکه ذکر شد، فقط گوشت شکار است یا بولاغ اوتی.»^[۵] یونانیان و انگلوساکسون‌ها آب‌تره را برای درمان طاسی مصرف می‌کرده‌اند. جرارد (۱۶۳۳) آن را برای درمان یرقان سفید دختران جوان توصیه می‌کرده‌است. فرانسیس بیکن هم خاصیت‌های جادویی همچون جوان کردن زنان سالخورده را به آب‌تره نسبت داده‌است. ایرلندی‌ها هم ارزش خاصی برای آب‌تره قائل بوده و آن را غذای دانایان و فرزانگان می‌دانسته‌اند.

اثر درمانی 

تحقیقات متعددی از اثر ضدسرطانی آب تره حکایت داشته‌است.

در سال ۲۰۱۰ تحقیق در دانشگاه ساوتمپتون نشان داد که تنها پس از چند ساعت از گذشت مصرف حدود ۸۰ گرم آب‌تره، میزان مولکول‌های ضدسرطانی در خون افزایش یافته و از رشد سلول‌های سرطان پستان جلوگیری می‌شود. به این ترتیب این گیاه هم در جلوگیری از رشد سرطان پستان و هم در کمک به بهبودی مبتلایان به این بیماری و جلوگیری از عود آن مؤثر است.

مطالعه‌ای که در ژورنال «همه‌گیرشناسی سرطان» در سال ۱۹۹۵ به چاپ رسید از کاهش پیشرفت سرطان ریه در افراد سیگاری با مصرف منظم روزانه ۵۷ گرم آب‌تره حکایت داشت.مطالعه دیگری در دانشگاه اولستر که در «ژورنال آمریکایی تغذیه بالینی» در سال ۲۰۰۷ به چاپ رسید نشان داده که مصرف ۸۵ گرم آب‌تره در روز به مدت ۸ هفته حدود ٪۲۳ تخریب دی‌ان‌ای گلبول‌های سفید بر اثر سرطان را کاهش می‌دهد. اثر مثبت آب‌تره در افراد سیگاری چشمگیرتر است که این احتمالاً به کمبود آنتی‌اکسیدان‌ها در بدن سیگاری‌ها مربوط می‌شود.

همچنین مقدار بالای ید در این گیاه آن را برای بهبود فعالیت غدهٔ تیروئید و درمان بیماران مبتلا به کم‌کاری تیروئید سودمند ساخته‌است.

از ویژگی‌های دیگر این گیاه مدر بودن، خلط آوری (که آن را برای بهبود سرفه و گلودرد مفید می‌سازد) و داشتن اسیدهای گوارشی (کمک به هضم غذا) است.

چییلک (توت فرنگی)درمزارع ننه کران

توت فرنگی، میوه ای شبیه توت است ولی كمی درشت تر، رنگش قرمز و طعم آن ترش و مطبوع است. بوته اش كوتاه و دارای برگهایی درشت و ساقه هایی باریك و خزنده است كه روی زمین می خوابد و ریشه می دواند.

توت فرنگی به صورت وحشی و اهلی می روید و به اسامی چپلك، چپالك، شالكه و چلم نیز خوانده می شود.

این میوه به حالت خود رو درمراتع واطراف جنگل ننه کران وجود دارد و بعضی اوقات به دلیل خوش طعمی میوه آن را به طور مصنوعی (که درحیاط اسلامی دیدم )پرورش می دهند.

میوه توت فرنگی به صورت، قرمز، گوشت دار و دارای هسته های ریزی است كه از ماه اردیبهشت پدیدار می شود و تا آخر مرداد دوام می آورد.

قسمت هایی كه از بوته توت فرنگی مورد استفاده قرار می گیرند، عبارتند از: میوه ، برگ و ریشه .

از دیر باز همه قسمت های این گیاه مصرف دارویی داشته است و از برگ و ریشه آن كه حاوی مقدار قابل ملاحظه ای تانن است به عنوان ضد اسهال وادرارآور استفاده می شده است.

توت فرنگی به صورت های گوناگون مورد استفاده قرار می گیرد: خام، جوشانده، مربا، شربت و بستنی.

خواص تغذیه ای توت فرنگی و اثر آن در سلامتی انسان :

توت فرنگی منبع خوبی از فیبر، ویتامینC، فولات، پتاسیم و آنتی اكسیدان ها می باشد كه این مواد مغذی باعث می شوند توت فرنگی بعنوان یك جایگزین شیرین، باعث افزایش سلامت قلب، كاهش خطر ابتلا به انواع سرطان و در كل ارتقاء سلامتی بدن شود.همچنین دارای املاح كلسیم، آهن و فسفر می باشد. از مواد موثر مهم آن می توان تانن، موسیلاژ، قندهای مختلف، سالیسیلات ها و به خصوص اسیدهای میوه را نام برد.

توت فرنگی سرشار از ویتامین و فاقد چربی اشباع است و كالری كمی دارد.یك واحد توت فرنگی معادل 8 عدد است كه 50 كالری انرژی دارد.

توت فرنگی مانند سایر توت ها مثلشاه توت، توت سفید، تمشك و... پاك كننده روده و مثانه است.

تحقیقات اخیر نشان داده است، دریافت روزانه یك واحد توت فرنگی باعث افزایش قابل توجهی در مقدار فولات خون شده و نیز فشار خون بالا را كاهش می دهد . فولات، مقدار هموسیستئین خون را كاهش می دهد. هموسیستئین اسید آمینه ای است كه در مقادیر زیاد باعث مسدود شدن رگهای خونی می شود.

همچنین توت فرنگی دارای مقادیر بالایی از آنتی اكسیدان ها مثل الاژیك اسید و آنتوسیانین(رنگدانه قرمز) است كه در پیشگیری از بیماری های قلبی موثرند.

 این مطالعات اهمیت مصرف توت فرنگی را در برنامه غذایی بعنوان عامل بهبود عملكرد سیستم قلبی-عروقی نشان می دهد.

همچنین مطالعات قبلی نشان داده بود كه باعث بهبود عملكرد حافظه و كنترل آرتریت روماتوئید( التهاب مفاصل) می شود.

از دیگر خواص توت فرنگی می توان به موارد زیر اشاره كرد :

- مصرف این میوه علاوه بر وجود انواع ویتامین، املاح و آب كه هر كدام اثرات خود را بر بدن اعمال می  كنند دارای خاصیت تقویت كننده، ملین و خنك كننده نیز می باشد.

- توت فرنگی از تصلب شرائین جلوگیری می نماید.

- توت فرنگی اشتها آور است و ادرار را زیاد می كند.

- دم كرده برگ توت فرنگی در زیاد كردن ادرار و شیر بانوان مفید است.

- دم كرده برگ توت فرنگی یا میوه توت فرنگی می تواند نقرس و سنگ های مثانه را معالجه كند.

- املاح معدنی موجود در توت فرنگی خاصیت مسهلی به آن بخشیده است، زیرا این املاح عضلات روده را به انبساط و انقباض وادار می كند و به همین جهت توت فرنگی برای درمان یبوست مؤثر است.

- اگر توت فرنگی را له كنید و در آب بریزید، نوشابه ای به دست می آید كه برای درمان تب هایی كه با بیماریهای التهابی همراه می باشد، بسیار مفید است.

- توت فرنگی به علت داشتن آهن و ویتامینC در خونسازی بدن مؤثر است.

- توت فرنگی به علت دارابودن مقادیر كافی كلسیم و فسفر، در رشد و نمو كودكان و نوجوانان ، استحكام دندان ها و ترمیم شكستگی استخوان ها بسیار مؤثر است.

مصرف روزانه 5 واحد میوه و سبزی، احتمال ابتلاء به سرطان را كاهش می دهد.

مطالعات جدید نشان می دهد مصرف روزانه 9 یا 10 واحد میوه و سبزی به همراه 3 واحد لبنیات كم چرب، در كاهش فشار خون بالا بسیار مؤثر است.

ما در اینجا به عنوان یادآوری و آشنایی شما مقادیر واحدهای میوه ، سبزی و لبنیات را بیان می كنیم كه شامل موارد زیر است:

1 واحد سبزی = 1 لیوان سبزی خام خرده شده ( 1 لیوان سالاد ) یا نصف لیوان سبزی پخته.

 1 واحد میوه  = 1 عدد میوه متوسط مثل یك سیب متوسط  یا  4/3 لیوان آب میوه.

1 واحد لبنیات = 1 لیوان شیر یا یك لیوان ماست یا  2 لیوان دوغ یا 2 لیوان بستنی.

ارزش تغذیه ای یك لیوان(149گرم) توت فرنگی :

45 كیلوكالری	انرژی
1 گرم	پروتئین
5/10 گرم	كربوهیدرات
6/0 گرم	چربی
3/3 گرم	فیبر
3 معادل رتینول (RE)	ویتامینA
5/84 گرم	ویتامینC
1/0 میلی گرم	ویتامینB1
1/0 میلی گرم	ویتامینB2
4/0 میلی گرم	ویتامینB3
1/0 میلی گرم	ویتامینB6
1/0 میكروگرم	ویتامینB12
4/26 میكروگرم	فولات
2 میلی گرم	سدیم
21 میلی گرم	كلسیم
6/0 میلی گرم	آهن
247 میلی گرم	پتاسیم
2/0 میلی گرم	روی
16 میلی گرم

قارچ

بسیاری از مردم، از رفتن به جنگل و کندن قارچ برای خوردن لذت می برند، اما شناخت نوع قارچ می تواند مسئله مهمی باشد.

بیش از 38 هزار نوع قارچ وجود دارد که بعضی از آنها سمی اند و بعضی از آنها قابل خوردن می باشند. رنگ، شکل و اندازه ی قارچ ها می تواند خیلی متنوع و مختلف باشد.

این مسئله خیلی مهم است که بتوانید به طور صحیح، قارچ کنده شده را بشناسید تا از خوردن نوع سمی آن دوری نمایید.

فراعنه ی مصر، قارچ را یک خوراکی لذیذ می دانستند و یونانی ها اعتقاد داشتند که قارچ برای جنگاوران در صحنه نبرد، تولید قدرت می کند. رومی ها نیز قارچ را به عنوان یک هدیه از جانب خدا برمی شمردند و آن را فقط در روزهای عید استفاده می کردند. چینی ها از آن به عنوان یک گنج غذایی سالم مصرف می کردند.

امروزه از قارچ ها به خاطر طعم و بافت شان در تهیه غذاها استفاده می کنند. آنها می توانند طعم خودشان را به غذاها بدهند، یا طعم مواد دیگر را به خودشان بگیرند. طعم آنها معمولا در طول پخت افزایش پیدا می کند و شکل شان هم با روش های معمول آشپزی مثل سرخ کردن و خرد کردن حفظ می شود.

قارچ را معمولا به سوپ ،سالاد و ساندویچ اضافه می کنند، یا از آن به عنوان پیش غذا استفاده می نمایند. قارچ ها، شکل زیبایی به غذاها می دهند.

قارچ ها به دو دسته ی وحشی و پرورشی تقسیم می شوند. بعضی از آنها اثرات مفیدی در سلامتی انسان دارند، مثل رقیق کردن خون، جلوگیری از ایجاد و رشد تومورهای سرطانی.

قارچ ها 80 تا 90 درصد، آب دارند و خیلی کم کالری هستند. آنها مقدار کمی چربی و سدیم (نمک) و 8 تا 10 درصد فیبر دارند و یک خوراکی ایده آل برای افرادی هستند که می خواهند وزن و فشار خون شان را کنترل کنند.

مواد مغذی موجود در 100 گرم قارچ خام:

 

انرژی	13 کالری
پروتئین	2 گرم
پتاسیم	320 میلی گرم
مس	1 میلی گرم
اسیدپنتوتنیک(B5)	2 میلی گرم
بیوتین(B7)	12 میکروگرم
اسیدفولیک(B9)	44 میکروگرم
آهن	1 میلی گرم
نیاسین(B3)	3 میلی گرم
فیبر	1 گرم

قارچ، منبع خوب آهن:

در هر 100 گرم قارچ، حدود یک میلی گرم آهن وجود دارد.

برعکس خیلی از مواد غذایی گیاهی، قارچ دارای فیتات نیست. فیتات جذب آهن و بعضی مواد معدنی را در بدن کاهش می دهد. بنابراین آهن موجود در قارچ به سرعت جذب می شود.

قارچ منبع خوب پتاسیم و مس:

قارچ یک منبع عالی پتاسیم می باشد که این ماده به کاهش فشار خون کمک می کند و خطر سکته قلبی را پایین می آورد. به طور متوسط قارچ portabella (تصویر مجاور) حتی از یک عدد موز و یا یک لیوان آب پرتقال هم بیشتر پتاسیم دارد.

یک واحد قارچ که شامل 5 عدد متوسط می باشد، حدود 20 تا 40 درصد نیاز بدن به مس را تأمین می کند و اگر به طور مرتب خورده شود، به کاهش فشار خون کمک کرده و عملکرد سیستم ایمنی بدن را بهبود می بخشد.

 

قارچ منبع غنی از سلنیوم:

سلنیوم آنتی اکسیدانی است که با ویتامین E کار می کند و از سلول ها در برابر صدمات رادیکال های آزاد محافظت می نماید. مطالعات نشان داده است افرادی که دو برابر مقدار توصیه شده در روز سلنیوم مصرف کرده اند، خطر سرطان پروستات در آنها تا 65 درصد کاهش یافته است.

یک مطالعه بر روی افراد مسن نشان داد، مردانی که مقدار سلنیوم خون شان کم است، در مقایسه با آنهایی که سطح سلنیوم خون بالایی دارند، 4 تا 5 برابر بیشتر در معرض سرطان پروستات قرار دارند.

خواص درمانی قارچ ها:

طی قرن ها از انواع قارچ در تهیه داروهای سنتی شرقی برای درمان انواع بیماری ها استفاده می شده است.

به عنوان مثال در ژاپن و چین از قارچ shiitake (تصویر مجاور) برای جلوگیری از بیماری های قلبی، ایجاد مقاومت در برابر ویروس ها و بیماری ها، درمان خستگی، سرماخوردگی و آنفلوانزا استفاده می شود.

یک نوع از عصاره ی این قارچ، از سیستم ایمنی بدن در مقابل عفونت ها محافظت می کند و فعالیت ضد توموری هم نشان می دهد.

تقویت سیستم ایمنی بدن:

تعدادی از قارچ ها از خانواده poly poraccae در پزشکی بسیار کاربرد دارد.

از این میان در مورد قارچ maiitake تحقیقات وسیعی در غرب انجام شده است. عصاره این قارچ، با افزایش فعالیت گلبول های سفید، سیستم ایمنی بدن را تحریک می کند تا به ویروس ها و باکتری های مهاجم حمله کند.

سرطان:

بیشترین نوع قارچی که در آمریکا استفاده می شود، قارچ دکمه ای سفید (تصویر مجاور)  است.

قارچ دکمه ای به دو شکل دیگر هم وجود دارد: Crimini یا قارچ های قهوه ای با طعم خاکی تر و بافت سفت تر، و قارچ های portabella با چتر بزرگ تر که مزه گوشتی دارند.

تحقیقات اخیر نشان می دهد که قارچ های دکمه ای سفید می توانند احتمال خطر سرطان سینه و سرطان پروستات را کاهش دهند.

عصاره ی قارچ دکمه ای سفید می تواند باعث کاهش تکثیر سلولی در سلول های سرطانی و اندازه تومورها نیز شود.

این اثرات محافظتی می تواند با مصرف 100 گرم قارچ در روز دیده شود.

چگونه قارچ را انتخاب و نگهداری کنیم؟

قارچ هایی را که سالم هستند و صدمه ندیده اند (اوایل باز شدن چترشان می باشند)، بخرید.

با قرار دادن قارچ ها در پاکت کاغذی می توانید تا یک هفته آنها را سالم نگه دارید.

قارچ ها را باید ابتدا به آرامی تمیز کرد و سپس شست. قارچ های پرورشی ممکن است خام هم خورده شوند، اما بیشتر قارچ ها را بایستی به شکل پخته مصرف کرد.

از قارچ ها به صورت تازه، کنسرو شده، خشک شده و فریز شده استفاده می شود.

نکته قابل توجه اینکه: قارچ های وحشی را از اماکن قابل اطمینان خریداری کنید، زیرا بعضی از قارچ های وحشی، سمی اند و می توانند به سلامت قلب، کلیه و کبد صدمه بزنند و حتی کشنده باشند.